Mae prif wobr Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru, Gwobr Goffa Syr Bryner Jones, unwaith eto eleni wedi denu ceisiadau eithriadol. Y tro hwn, mae’r wobr yn canolbwyntio ar y diwydiant cig eidion yng Nghymru ac fe’i dyfernir i ffermwr neu fusnes fferm sydd wedi gwneud cyfraniad eithriadol, ac wedi’i enwebu gan y sir.
Mae’n 30 mlynedd ers i’r diwydiant cig eidion gael ei amlygu diwethaf, a dim ond y chweched tro ers sefydlu’r wobr yn 1957 i’r sector hwn gael ei ddathlu. Daeth ceisiadau o safon uchel iawn o bob un o’r deg sir, gan greu her sylweddol i’r beirniaid wrth lunio’r rhestr fer o dri. Bydd enw’r enillydd yn cael ei gyhoeddi yn ystod seremoni wobrwyo Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru ar ddiwrnod cyntaf y Sioe Frenhinol.
Ymwelodd y beirniaid, Mr David Lewis FRAgS a Mr Clive Roads FLAA, ag ymgeiswyr ym mis Mai eleni. Roeddent yn hynod o gydnabyddus o gyfraniadau goleuedig yr ymgeiswyr i’r diwydiant cig eidion, ac o safon gyffredinol y ceisiadau.
“Mentrodd pob ymgeisydd i’r sector cig eidion â gwybodaeth helaeth, profiad a dealltwriaeth ddofn,” meddai’r beirniaid. “Roedd eu natur amrywiol yn ei gwneud yn anodd iawn i’w cymharu, ac er y gallai pob un yn rhesymol hawlio lle ar y rhestr fer, bu’n rhaid gwneud dewisiadau anodd.
“Roedd pob un wedi profi eu hunain yn llysgenhadon ac arweinwyr teilwng yn eu meysydd arbenigol, ac maent yn glod i’r diwydiant cig eidion Cymreig.”
Y tri ymgeisydd ar y rhestr fer (yn nhrefn yr wyddor):
GWYN EDWARDS – PENCRAIG FAWR
Mae’r polisi bridio, y dulliau rheoli a safon y gwartheg a gynhyrchir ar y fferm ucheldir hon yng Ngogledd Cymru yn hynod o drawiadol. Mae llwyddiant y teulu yn y cylch sioeau dros sawl degawd, yn cynnwys Sioeau’r Haf, y Ffeiriau Gaeaf Cymreig a Saesneg, y ‘Royal Smithfield’ a’r ‘Royal Highland’, yn tystio i’r ansawdd.
Mae Gwyn a’i wraig Lynn wedi trosglwyddo eu gwybodaeth, sgiliau a brwdfrydedd i’r genhedlaeth nesaf – mae eu meibion Dion a Cai yn rhan o’r tîm, ac mae’r teulu’n hyrwyddo rhagoriaeth Cig Eidion Cymru drwy’r cylch sioeau.
Y pwynt uchaf yw mai nhw yw’r unig deulu i ennill pencampwriaeth gyffredinol y Ffair Aeaf ar dri achlysur – camp wirioneddol unigryw.
Mae gweledigaeth Gwyn ers y 1970au – drwy ddewis tarwod cyfandirol a’u defnyddio’n barhaus – yn dyst i’w agwedd flaengar.
Trwy fynychu sioeau haf a gaeaf ar draws y wlad, maent wedi helpu i anfon neges gref: mae Cig Eidion o safon ryngwladol yn cael ei gynhyrchu yng Nghymru. Yn ogystal â hyn, mae cyfraniad Gwyn i bwyllgorau sioeau a marchnadoedd, a’i wasanaeth dros 30 mlynedd fel cynrychiolydd sir i’r Ffair Aeaf CAFC, yn amhrisiadwy.
DYLAN JONES – CASTELLIOR
Mae’r fferm yn gorffen tua 1,600 o wartheg y flwyddyn ar system hunangynhaliol a charbon isel, gan gadw cydbwysedd rhwng cynaliadwyedd a phroffidioldeb. Defnyddir croesfridiau llaeth lleol, wedi’u gorffen ar ddiet wedi ei dyfu adref ynhollol o laswellt, grawn a chnydau codlysiau.
Caiff perfformiad yr anifeiliaid ei fonitro’n fanwl drwy feddalwedd fferm ac mae targed enillion pwysau dyddiol o 1.6–1.8kg y dydd tan gyrraedd pwysau terfynol o 610–650kg.
Defnyddir meillion coch fel ffynhonnell protein, a meithrin silwair o laswelltir dwy neu dair blynedd oed. Mae cnydau grawn yn darparu startsh a gwellt ar gyfer gorchudd.
Mae tail fferm yn cadw cynnwys organig y pridd, ac mae dulliau newydd o ffermio wedi lleihau ôl troed carbon y fferm i 3.9kg CO₂e/kg, o’i gymharu â chyfartaledd Cymru o 18kg.
Mae Dylan wedi cydweithio â Phrifysgol Bangor, Cyswllt Ffermio ac ABS Prism 2030, ac mae Castellior wedi cael sylw helaeth yn y wasg ac erthyglau sectorol fel model cynaliadwy ar gyfer ffermydd eraill.
PHILIP JONES – LAN
Mae Philip yn cynhyrchu lloi stôr cadarn ar ddiet hollol gartrefol, gan gynnwys tri thoriad o silwair protein uchel, ac nid yw’n defnyddio bwyd prynu ar gyfer lloi wedi’u diddyfnu. Mae’r system organig yn cynnwys magu o fewn cyfnod caled (10 Mawrth–17 Mai), mynegeio caledu (369 diwrnod) a defnyddio tarwod â ffigurau EBV yn y 10% uchaf.
Bu’r fferm yn arloesi drwy ddefnyddio coleri i ganfod buchod ar gyfer AI – y cyntaf o’i fath yn y sector sugno cig eidion.
Dros y ddwy flynedd ddiwethaf, bu’n fferm gasglu data i Arwain DGC, gan helpu i leihau gwrthfiotigau ar ffermydd Cymru. Mae hefyd yn fferm arddangos i Farming Connect, gyda gwaith ar iechyd anifeiliaid, BVD, technoleg bridio a chyrraedd targedau KPIs.
Mae Philip hefyd yn fentor i’r rhaglen, ac yn darlithio’n rhan amser yng Ngholeg Gelli Aur – lle mae’n rhannu ei wybodaeth gyda ffermwyr ifanc.
Mae’r fferm yn croesawu cymdeithasau, ysgolion a llunwyr polisi yn rheolaidd, gan arddangos arferion da a safon Cig Eidion Cymru.
Mae’r beirniaid, Mr David Lewis FRAgS a Mr Clive Roads FLAA, yn diolch o galon i’r deg ymgeisydd am eu croeso a’u hamser, ac yn dymuno pob llwyddiant iddynt i’r dyfodol.
Cyhoeddir yr enillydd yn ystod seremoni wobrwyo Cymdeithas Amaethyddol Frenhinol Cymru ym Mhafiliwn y Cyngor ar ddydd Llun 21 Gorffennaf am 2.30pm, a byddant yn derbyn Tlws Coffa Syr Bryner Jones, medal ac ardystiad. Mae’r Gymdeithas yn diolch yn fawr i Mr Gareth Roberts, aelod o Fwrdd y Gymdeithas, am noddi’r fedal.
NODYN: Ers 1957, dyfernir y wobr yn flynyddol i unigolyn o wahanol sector amaethyddol sydd wedi cyrraedd y lefel uchaf o gyflawniad yn y maes dan sylw.
Roedd Syr Bryner Jones yn ffigwr allweddol ym myd amaethyddiaeth Cymru, gan wasanaethu’r Gymdeithas am 50 mlynedd, ac yn ddiweddarach yn dod yn Ysgrifennydd Amaethyddol Cymru. Ef oedd Llywydd y Gymdeithas yn 1954, blwyddyn ei hanner canmlwyddiant.